ENA 3901.3

תיאור

מכתב מאת מעתוק אליהודי, בכתב ערבי, מתוארך ל-3 ברג'ב [12]48 להג'רה, הוא 26 בנובמבר 1832. השם "מעתוק" רומז שהכותב היה אולי משוחרר עבדות, אם כי הדבר אינו ודאי. הנמען אינו מזוהה במפורש, אך נראה שהוא בעל סמכות בקהילה היהודית או המוסלמית. המכתב הוא כנראה תלונה ובקשת סיוע נגד התנהגותם (ככל הנראה גזל שכר) של אלמעלם נסים ואלמעלם בכור (או אולי בחור, אם בחׄור הוא שגיאה במקום בחׄור). השולח מדגיש שוב ושוב את עוניו, אם כי הסכומים הגדולים שהוא מזכיר (אלפים ועשרות אלפים של מטבע כסף, כנראה מדינים) מרמזים שמדובר אולי בעוני רטורי או יחסי. נראה שמעתוק נדחק לתכנית עבודה אצל בכור במשך אחד-עשר שבועות בבּוּלאק, אולי לאפיית מצות או פטיר (פטיר/פתיר) עבור העניים. בכור גרף רווח נאה מן ההפרש שבין 100 גרושים לאירדבּ של חיטה לבין הכנסות המכירה, אך מעתוק לא קיבל את המגיע לו (وتعبنا احد عشر جمعة ولا كسبنا شي ابدا — "התייגענו אחד-עשר שבועות ולא הרווחנו דבר כלל"). כעת בכור מתקוטט עמו ללא הרף (وكل ساعة يتخانق معانا), ומעתוק מנסה שוב ושוב להביאו בפני הרב הראשי (חאחׄאם באשי) כדי לאלצו ליישב את החשבונות לפי ההלכה (בִּאלוַג'ה אלשַׁרְעִי). יש התייחסות סתומה לכך ש"איננו של הפרנג'י/האירופי, אנו של מעלת כבודכם" (واحنا محناش تبع الافرنجي احنا تبع سعادتكم), והדבר בא לאחר אזכור של מישהו אחר שהיה כפוף ל"אדוננו (אפנדינא)". תעתיק חלקי וגולמי מצורף, ובו פירוט תלאותיו של מעתוק: הם הופקדו על ענייני "עיד אלפטירה" (חג המצות?), היו בלוויית המעלם בכור הנזכר, נסעו לעיר עם יהודי אחד, מחיר האירדבּ עמד על מאה ועשר גרושים, הם אפו פטיר וחילקוהו לעניים בשווי שמונים אלף פצ'ה — שש-עשרה אלף וחמש מאות פטירים — והוצא חשבון; כן מצויין כי כבר פנו אל החאחׄאם באשי בעניין סכום אלפי פצ'ה הקשור באישה יהודייה אלמנה. בכור חייב למעתוק עשרת אלפים פצ'ה אך מסרב להתחשבן עמו לפי דרך הדין. הכותב מבכה את מצב משפחתו: יש לו ילדים ובני בית מודאגים, והוא עני שאין בידו דבר להוציא לפרנסת ילדיו, ועל כן הוא מתחנן שיופנה אל החאחׄאם באשי שיכריח את בכור להתחשבן עמו "בִּאלוַג'ה אלשַׁרְעִי", וחותם בנוסח "ואנו במקומכם ובמקום האל ובמקום מעלתכם".

Princeton Geniza Project description: Letter from Maʿtūq al-Yahūdī. In Arabic script. Dated 3 Rajab [12]48 AH = 26 November 1832 CE. The name "Maʿtūq" suggests that he might be a freedman, though this is uncertain. The addressee is not explicitly identified; he appears to be an authority in either the Jewish or Islamic community. The letter seems to be a complaint and an appeal for assistance against the behaviors (apparently wage theft) of al-Muʿallim Nissim and al-Muʿallim Bekhor (or potentially Baḥur, if بخور is an error for بحور). The sender repeatedly emphasizes his poverty, although the large sums of money he refers to (1000s and 10000s of a silver denomination, likely medins) suggest that this may be rhetorical or relative poverty. It seems that Maʿtūq was pressed into a scheme of working for Bekhor for 11 weeks in Būlāq, possibly baking matza or flatbread (faṭīr) for the poor. Bekhor made a tidy profit based on the differential between the 100 ghurūsh per irdabb of wheat and the proceeds, but Maʿtūq did not receive what was due to him (وتعبنا احد عشر جمعة ولا كسبنا شي ابدا). Now, Bekhor is constantly picking fights with him (وكل ساعة يتخانق معانا), and Maʿtūq keeps trying to bring him before the chief rabbi (ḥِākhām başı) to force him to settle his accounts according to the halakha (bi-l-wajh al-sharʿī). There is a cryptic reference to how "we do not follow the Frank/European, we follow you / your honor" (واحنا محناش تبع الافرنجي احنا تبع سعادتكم). This is after a reference to somebody else following "our effendi" (? كان تبع افندينا). A rough partial transcription: احنا في عوض الله وفي عوضكم من جهة المعلم بخور والمعلم نسيم واحنا ناس(؟) . . . نين ومن السنة للسادة(؟) نتوكلو بعيد الفتيرة (= الفطيرة؟) فقسم نصيب في عام اول وشا(؟) / / وكنا معا المعلم بخور المذكور وا . . . . نا في البلد(؟) معا واحد يهود ووقف علينا الاردب ماية وعشر قروش وحاشوه في بولاق لو ما حضرة سعادتكم وامرت(؟) تخلو . . واشتغلوه فطير وفرقو على الفقر شي بثمانين الف فضة ستة عشر الف فطير وخمسماية وعمل حساب وبقا الم . . ح . . . . ثلاثة الاف فضة وتعبنا احد عشر جمعة ولا كسبنا شي ابدا وحنا اخذنا حاخام باشه الاف فضة معا وحدة يهودية ارملة وهو قامنا(؟) فيهم فالمعلم بخور فاضل له عشرة الاف فضة ولم بيرضا يحاسبنا بالوجه الشرعي ونقول له انا واياك نروح للخاخام باشه ثم بيرضا يروح معنا ويعود . . . . .. حاخا وانا الحاخام وانا الكل فان ذا كان اول فقير كان تبع افندينا(؟) والحال . . . . . . . واحنا محناش تبع الافرنجي احنا تبع سعادتكم وكل ساعة يتخانق معانا وي . . . . عليها و. . . . . واحنا في عوضكم وفي عوض الله واحنا . . . . عيال ورمان(؟) في البيت مشوشين واحنا فقرا لم معانا شي نصرف على العيال واحنا . . . . لنا الحاخام باشه . . . ويوجهون عليه ويحاسبنا معاه بالوجه الشرعي واحنا في عوضكم وفي عوض سعادتكم